Thursday, 22 April 2010

sanaa aldah

hey zaluusaa sanaa aldah tiim muu yum uu? Suuliin uyed naiz nohod namaig ih sanaa aldaad baina geed sanaa zovood bna. zarim zurh muudaj bna gej heleh yum. Hamgiin sonin ni bi ooroo sanaa aldaad baigaagaa anzaarahgui yum. Humuus ingeed heleed baihaar ooriin erhgui setgel sanaa sonin bolchih yum .
za buu medee. yagaad baigaa yum boldoo.

Thursday, 15 April 2010

oguulleg ni bna (mongol biluu)

Утас дуугарч байна. байна уу гэтэл, 'ааваа тэнцсэн шуу би' хэмээн баясгалантай инээх охинийх нь дуу цангиналаа. Овоо доо миний охин за аав нь одоохон очлоо. Оo яахийн бэ ааваа би авна гэсэн хуваариа авчихсан. Харин та оноо орой эртхэн ирээрэй би банштай цай хийгээд байж байя. за баяртай гээд утас тасрав.
Дамиран баярлан урсах нулимасаа арчиад суудалаасаа бослоо. Туунд ажил хийх ямарч хусэл, чадал хурсэнгvй гэр луугээ л яарч байлаа.
Ургэлжийн замийн боглороо нь тууний бухимдалийг дандаа тєрvvлж байдагсан єнєєдєр харин тэр инээд алдан урдуур дайрч орох машинуудийг ч тоолгуй, жолооч руу нь гар даллан явсаар гэртээ ирэв.
Хoнхoo дартал охин хаалгаа тайлаад оo аав, ажилаа нэг мосон тараад ирэхгvй дээ. гэсээр хацараа огч унсуулэв.
Найз хэдэн охид нь ч ирчихэж. Удалгуй тэд ширээ засаад тойрон сууцгаав. Ундраад байгаа баяр хоороо бариж чадахгуй баясан инээх охиноо хараад хайртай хунийхээ 14 жилийн омнох дур тєрхийг олж харлаа.
14 жилийн омно, залуу сайхан насандаа хорвоог орхиод одсон доо. Хайрийнхаа тєлєє амь насаа зориулсан. халуун хайрандаа шатан, хайрандаа унэнч нэг сайхан залуу бусгуй хорвоог орхин одсон доо.
Тэр одор Дамиран багийн найз Болдындоо ирчихсэн байсан юм. Уг нь Болдцэрэн л дээ гэхдээ Болдоо гэж тэд нар дууддаг байсан юм.
Туунийг гэрлэсэнээс хойш 2 жилийн дараа багийнхаа найзийнд ирчихээд байгаа нь энэ. Олон удаа гуйлгуулж гувшуулж байгаад ирсэн юм.
Уг нь Болдийн эхнэр Сэржмаа Дамирангийн анхний хайр байсан юм.
Али 8 дугаар ангиасаа л туунд сайн болж олон ч удаа гуйх гээд чадаагуй дээ. Гэхдээ энэ тухайгаа Болдоодоо ярин, туунийг гуйгаад єг гэж шалан байнга Сэржмаагийх руу явуулна. Угуй гэсэн хариу сонссон Болд нь хэлж чаддаггуй байж дээ. Асууж зvрхлэсэнгvй гээд бустаж ирнэ.
10 ангид орчихсон мөртлөө Сэржмаатай тааралдахаараа нуур нь улайгаад хоолой нь хатаад юм дуугарч чадахгуй єнгєрдєг байсан юм.
Сэржмаа гэж бордуу царайтай, дугираг нууртэй олноос онцгойроод байхааргуй охин. Харин Дамирангийн нудэнд ягаад лусийн дагиан шиг сайхан харагдаад байдагыг Болд ердєє ойлгодоггуй байж билээ.
Болд Дамиран 2 хар нялхаасаа цуг тоглож євєр түрийдээ орж єссєн жинхэнэ сайн найзууд. Дамирангын ангийн Болормаа гээд сургуулидаа юм юмаараа тэргvvлсэн сайхан охин Дамиранг улаан цайм эргvvлээд харцыг нь өөр дээрээ буулгаж чадаагуй дээ. Уеийх нь зарим нөхөд нь хаая долоовор хуруугаа чамархай дээрээ тавиж эргvvлж чи ийм байхаа гэж асууна. Болд ч гэсэн зондоо ятгаад бараагуй.
Хусэхгvй байгаа зурхийг яаж ч аргадаж уяраагаад дурлуулж чадах биш дээ.
10 ангиа тогсоод Дамиран хот руу сургуулид явж, харин Болд нь настай ээжийгээ асрана гээд, Сэржмаа хөдөө гараад яваагуй юм.
Хотод ирээд Дамиран хотын охидыг хараад Сэржээгээ мартсангүй. Ургэлж л бодож явна. Дєнгєж ирсэнийхээ дараа бараг шөнө болгон зуудлэдэг байж билээ. Тэр уед амар байж дээ. сургууль тєлбєргvй, дээр нь цалин авна.
Хичээл энэ тэр гэж сатаарч байвч Сэржмаагийн царай үргэлж туунд харагдаастай. Ерєєсєє зуныхаа амралтаар очихдоо хайраа илчлий гэж бодож байсан чинь Болд Сэржээ 2 суух гэж байгаа гэсэн мэдээ сонслоо.
Нартай одор аянга буугаад ниргэчих шиг боллоо.
Нутагийн хэд нь ирэн, Дамиранг аргадан, чи найзийгг ойлгоорой доо. цаад Сэржээ чинь Болдод их хайртай байсан юм шуу дээ гэцгээн тал талаас нь аргадцгаана.
Дамиран ээж аавдаа нутагтаа ойрд хариж чадахгуй гэдэгээ захиагаар хэлээд, хоосон оютаний байр сахиад улдлээ.
Намар нутагийх нь ирэхэдээ Сэржмаа хєл хундтэй болчихсон, хурим ийм болсон тийм болсон гээд баахан нутагийн сонинтой ирцгээв.
Дамиран 2 курсээсээ оорт нь сээтэн хаяад гуйгээд байдаг ангийхаа охинтой уерхэж улмаар 2уулаа нэг өрөөнд хамт байх болсон юм.
3 курст байх даа Болд Сэржээ 2оос захиа ирэв. Баахан гомдол тунирхалийн угээр булсан захиа байв. Тэгээд 3 куйрсийн зунийхаа амралтаар заавал ир гэсэн тушаал огсон байв. Дамиран хэндээ ч гомдох юм билээ дээ.
Зуниыхаа amralтaar заавал очиноо гэсэн захиа буцаагаад илгээсэн юм.
Туунийг Болдын гадаа ирэхэд охиноо тэвэрсэн Сэржээ гарч ирж нохой хорингоо, яасан ганган болоо вэ, бур хот тєрхєндєє орчихож хооё. Муу тоос шороотой гэрийг минь тоогоод ирдэг овоо ш дээ гэж уг хаясаар гэртээ оров. Болд хаачаа вэ гэхэд голын цаашаа гарсан адуундаа явсан. Сэлэнгэ ээж ч улаанаар иргээд ойрд ч хэцүү байна шуу. Гол татрахаар наашаа гарахаа мэдэх л байгаадаа гэсээр цай аяглаж тавагтай ааруулан дээр нойтон єрєм таваглан урд нь тавив.
Сэржээ хуурай гишуу оруулж ирэнгээ манай хун ёстой хуний уг авахгуй юмаа. гол татрахыг хулээгээрэй гээд байхад хурээд ирсэн байх юм.
Дамиранг гараад харахад Даамай гэж даллан инээж байна. тэр хувцасаа тайлан унаж явсан моринийхоо эмээл дээр тавиж бөхлөөд адуугаа гол руу оруулаад азраганаасаа суулдэн чирэгдэж гол гарахаар айсуй. Сэржмаа эцэг малтай хамт энэ голыг гатлаж болдоггуй гэж өчнөөн сонсон доо.
Ухаанд нь ухна унасан юм байх даа гэж углэн гол гатлан ирэх Болдийг ажиглаж байлаа. Эрэг ч ойртоод ирж. Яамайдаа гэж Дамиран бодож байтал азрага нь нэг эвгvй хєдлєх шиг болтол Болд усруу саван урслаа. Aзрагa нь түүнийг тангарчихсан юм байж.
Болдоо гээд Сэржмаа гол руу гуйлээ. Хууе чи яах нь уу гээд араас гуйтэл, охин нь уйлан хойноос нь гуйлээ.
Сэржмаа яах ийхийн зуургуй л гол руу ороод явчихлаа. ядаж тэрлэгээ тайлчихгуй дээ. Дамиран яахаа мэдэхгvй та минь ээ хүн живлээ гэж хоолой мэдэн хашгирлаа. Голын урд хойд талаас хумуус уван цуван гуйлдэн ирж байна. Дамиран ээжийнхээ араас уйлан саравайх охинийг тэврэн авч нуурийг нь бууруулав. Сэржмаагийн толгой хэд шоволзож гарч ирэн урсан одлоо. голын 2 талаас хэдэн залуу ус руу үсэрч байна.
Дамиран энэ бугдийг хараад байж тэссэнгvй. Толгой нь манран харнхуйлаад ирэхэд тэвэрч байгаа охиноо унагаахгуй гэсэн дээ суун тусаж байсанаа санаж байна. Туунийг сэргэхэд хөгшин залуу хэдэн хун тойроод зогсчихож. Бух юм ойлгомжтой. тууний нулимас сул асгаран дотор нь давчидаад хэцvv байлаа. Агаар дутаад байх шиг, гунзгий амисгал авах гээд чадахгуй дотор нь улам бачимдахад оорийн эрхгvй омсож явсан цамцаа цуу татан уран цээжээ ил гаргалаа. Алив хуухээ тайвшир гэж Болдийхтой айл байсан айлийн эзэгтэй тууний цээжийг нойтон алчуураар арчиж огч байна. Итгэхэд бэрх юм аа. Бодохоор л дотор нь давчдаад 2 найз нь харагдаад, тэр чарлан босоод хумуусийг тулхэн гарч гуйлээ. Хаашаа ч гуйж байгаагаа мэдсэнгvй. Чангаар орилон чарлаж гартаа таарлдсан чулуу модийг авч шидэн газар самардан усээ зулгаасаар.
Хичнээн ч удсан юм буу мэд. нэг харахад нутагийх нь нэг євгєн Болд, Сэржмаа 2ийн охинийг дуурэн хурч ирж байна.
Бие барин салганан суутал хурч ирээд охинийг євєр дээр нь тавиад Сэржмаа охинийг Дамиранд гээд онгорсон байна лээ шуу. наад нялх амитанаа бодоод тайвширч уз гээд буцаад явав. галзуурчих гээд байсан Дамирангийн сэтгэлийг дарах гэж тэгж хэлсэн ч байх.
Охин юу болоод байгааг ойлгохгуй байгаа бололтой євєр дээр нь суун ямар нэг юм хэлээд байга бололтой шулганаж байна.
Дамиран охинийг элгэндээ тэврэн чимээгvйхэн уйлан хэдэн саахалтийн тэртээ байгаа гэр луу нь алхлаа.
2 найзийгаа хєдєєлvvлж байх даа Хайрт 2 анд миний, би охиний чинь гарийг ганзаганд,холийг нь дєрєєнд хургэж сайн сайхан явуулна аа гэж уйлан дотороо амлаж байсан юм.
Охинийг аван буцана гэхэд ээж аав ни, ялангуя Болдийн ээж учирлан улдээгээд яваач гэж гуйж байлаа.
Дамиран ямарч байсан авч явна гэж эрс хэлээд охинийгоо тэврээд гарлаа.

Дамиранг нялх хуухэд тэврээд ирэхэд авгай нь их дургуй угтсан.
Дамиранг шийдэмгий шируун харцийг хaраaд юу ч дуугарч чадаагуй.
Шєнє болгон уйлганах охинийг тэр их л тээр шааж байх шиг байна.
Дамиранг нэг єдєр хичээлээ тараад иртэл авгайгийх нь чанга дуу хадан ингээд чи омдондоо шээ хэмэн зандран охинийг тас хийтэл алгадах нь сонсогдов , туунийг орж ирэхэд охин уйлахгуй гэсэн байртай арай гэж нулимасаа барин байж бна. байхгуй хойгуур нь их зоддог илт харагдаж байна. уур нь хүрэнь чи юм мэдэхгvй хуухдийг яаж байгаа юм бэ гээд тас хийтэл нь алгадав.
Авгай нь урдаас нь агсран, хэнийх нь мэдэгдэхгvй хоноцийн шээс авчирчихаад гээд цааш нь урэглжлvvлэх гэхэд нь дахиж унатал нь алгадаад хаалгаараа тvлхэн гаргатал тэр савж унан босч ирэн оютаний байрнийх нь хонгилоор нэг охинийг хараан орилж эхлэлээ. Биеэ нэгнэт барихаа болисон дамиран туунийг дахин дахин алгадасаар.. тэр давхарийн буу хэл оор давхарийн оютанауд энэ дуу чимээнээр хурч ирэн ухаанаа алдсан Дамиранг салгаж авлаа. Дамиран арай хийж бие барин байж тууний хувцас, тууний гэсэн бух зуйлийг гаргаж тавилаад хаалга хаасан юм.

Аавийнхаа нуднээс мэлмэрэн гарах нулимасийг харсан охин нь яасан бэ ааваа гэж сандран асуухад Дамиран:- зугээрээ миний охион. аав нь охиноороо бахархаж байна гээд енгинтэл уйллаа.
Гэрийх нь утас дууграхад Бужин очиж авсан аа ааваа Энхтvяа эгч яриж байна гээд утасаа єгєв.
Дамиран нулимасаа арчин хоолойгоо засаад байна уу гэтэл байна аа. за сонин хачин юу байна даа. Охин чинь сургуулид орсон гээд баярлаад гараад гуйчихсэн уу, за баяр хургий!!!!! чи охиндоо нээрээ ами шуу гэсэн ээ за тэр яахав Оюун бид 2ийг уриад байхийн чи оноо орой ирж чадахуу гэхэд за очиноо хэдэн цагт юм бол, тийм эрт бол амжихгуй ээ, би охинтойгоо жаахан байж байгаад ардаас чинь очий гээд утасаа тавив.
Тэр уйлаад охинийхоо найз нарийг жаахан сандраасан юм шиг байна нєгєє хэд нь чив чимээгvй болчихсон сууж байв.
Охин нь найзуудаа гаргаж єгсєнийхєє дараа, аав надад зовоод яах юм бэ та эртхэн очоо. Ер нь Энхтvяа эгч танид их л сайн хандах юм бна ш дээ алийн болгон ганцаараа явах вэ дээ гэв.

Дамиран Энхтvяа Бужин 3 2 шарилийг суу оргон тойрч арц хуж уугуулаад холд нь очиж зогсов. Ц. Болдцэрэн 1967-1986,Д.Сэржмаа 1968-1986
гэсэн 2 хошоог харахад 2 найз нь али 19 жилийн омнох шигээ оодоос нь хараад сууж байх шиг.
Хайрт 2 анд минь та 2тоо амласан ёсоороо охинийг чинь хєлийг нь дєрєєнд гарийг нь ганзганад хургэлээ. Охин чинь оноодор Их сургуули тєгслєє. Єнєєдєр би охинийг тань та 2той золгуулж байна. Охин тань их том болсон байгаа биз дээ. Алив миний охин аав ээжийнхээ омно мєргє доо гээд нулимасаа арчив.
Бужин аав ээжийнхээ омно мєргєн ёслол хийгээд. Аав ээж 2 минь охин чинь ийм том болсон шуу дээ. Миний хажууд зогсох дотний тань анд намайг єдий зэрэгтэй болголоо. Энэ хун намайг хамаг муу бухнээс омгоолон халхлаж, оорийгоо золиослон єдий хургэлээ. Энэ хун миний аав байсан, одоо бол би улам их хайрлан дээдлэж байна. та 2 минь амаглан нойрсдоо хэмээн бодон нулимасаа арчиж байлаа.
Дамиран "тэр гай дуудсан єдєр би ирээгvй байсан бол та 2 минь энд ингээд байж байхгуй охиноо хараад баясаад сууж байх байсан байх даа. та 2тоо гомдон явж байсан намайгаа уучлаарай. Анхнаасаа би та 2т гомдож тунихгуй очиж байсан бол ийм юм болохгуй л байсан байх даа"гэж бодон зогсож байлаа.
Энхтvя:- ийм учиртай болоод энэ минь ингэж гандаж гундтлаа ганцаараа явж байж дээ. яасан сайхан андийн журам бэ. ийм хунийг хайрлалаж хулээж явахад гомдох юм алга даа гэж бодон нулимасаа арчиж байна.
За явцаая даа гээд Бужин бодолд даргдсан Дамиран, Энхтvяа 2ийг хєтлєн толгодийн бэлд орхисон машин луугаа чимээгvйхэн алхлаа.

Saturday, 10 April 2010

Gehdee l neg bish ee

Mongolchuud maani neg uyee bodvol bolovsroldoo anhaardag bolchihson yum shig sanagdlaa.
Bolovsorliig urital bolgodog bolson yum shig bna. Gehdee hel yarian deeree anaarahgui bol neg l bishee. Humuustei haritsaj yarij chadahgui yum. Saya neg nevtruulegeer Naidan biluu hen bilee 27 jil uulzaagui bagiinhaa naiziin ohintoi neg nevtruuleg deer taarch bna. Ug ni uyarmaar saihan l uil yavdal bolj baih shig baisan. Zugeer neg bagiin andiin ohinii juramaar unseed l ongorno biz dee.
Za ingeed dalimduulaad neg unschihii gedegiimdaa. hehehe Seetgeneed baigaa yum shig setgegdel torloo. Ene bol zugeer l jishee. olon niitiin TVeer garch bgaa humuus ter heseghen hugatsaand ugee tsegtsleed bodol sanaagaa ayataihan gargachihaj boldoggui yum bolov uu gej bodloo.
Sanasanaa buhnee biyeluulj, sarvaisanaa buhnee barij yavaarai gej yerooj baihiin. Ene eh evgui yerool shuu.Sain muu yu ch bsan biyeleg l gej bna. Gar ni sanaandgui muu muuhai zuil ruu sarvaigaad ongorvol ashgui ashgui barichihaasai gej bas yeroogod baigaan. Sanaa ni bol yu sanasan 9 tsagaan husel tani biyeleg gej yerooh geed bgaa yum shig baigaa yum.
Uhaan orson tsagaas ni ehleed l humuustei haritsah talaas ni surgaj baidag Mongol ulamjlal aldagdaad baih shig sanagdaad bna. Odoonii 10 jiliin huuhduudiin yaria neg l bishee. Yamar ch ugiin bayalaggui, utgagui, sonsohod neg l sonsoglongui sanagdaad baihiin.
Olon saihan nevtruuleg gardag bolj. Zarim uyed naad zahiin jijig yumiig medehgui humuus zondoo baihiin. Yunii tuld Yeronhii Bolovsroliin Dund surguuli gedeg bilee.
"Ald biye mini aldarval aldartugui
Ahui tor mini buu aldartugai..." ene ugiig hen hellee geed 4 huvilbaraas songood hriul gej baihad hel chadahgui hun baih yum. Nasand hursen hun sh dee.
" Minii nutagiin gazar shoroonoos Burhan guisan ch buu og" hen hellee geed 4 huvilbaraas songuulahad medehgui togond tsohiulaad yavj l baihiin.
Setehgui shaardsan asuult bish shuu dee ug ni.
Mongol hun bolgon l meddeg gej bi bat itgej baisan. Iim asuultand buderch bgaa humuusiig yu geh ve. tednees MGLiin tuuhiig asuugaad ch nemergui biz dee.
Uigarjin mongol bichigiig hujaa bichig, krilliig MGLiin undesnii bichig geh mongol huntei taarlaa.
Bi uhaan aldaad unachihsangui teseed garlaa sh dee. Huuli tsaaz ugui bsan bol tsohiod alchihmaar sanagdsanaa nuugaad yaah ve.
Yagaad getel Ovor MOngolchuud hujaad baidag ted nar hereglej bgaa uchiraas gej bna.
Busad nutagiin haryand orchihson Mongoliin gazar nutag, tsus negt Mongolchuudaa bid Mongol bish geed tsaash ni tulhvel Mongol harin Mongol bish boloh baih daa.
Aimagiih ni naadamiin hurdan morinii turuug oor aimagiin uyachiin mori turuulj avsaniig HARIiin nutagt naadamiinhaan turuug aldlaa gej bichsen zohiolchorhuu yum baihiin.
hehehe Ingeed bicheed baival bicheed l baih yum bna.
Naiz nohodiin, oir dotniin humusiin hureend maazrah, hoshignoh yum bailgui l yaahav.
Gehdee zov zohitstoi yariad, naad zahiin yeronhii zuiluudiin talaar jaahan ch gesen medlegtei baigaasaadaa MGLchuud mini.